Mojżesz, autorstwo Pięcioksięgu, teokracja i znaczenie Przymierza na Synaju

Mojżesz i jego rola.
Mojżesz jest postacią kluczową w czasie tworzenia się monoteizmu Izraelitów. To on dzięki Bożemu Objawieniu przekazał nam podstawy religijności narodu wybranego i czuwał nad właściwym wprowadzeniem objawionych przez Boga form kultu, czyli oddawania czci Najwyższemu. Pierwsze rozdziały Księgi Wyjścia pokazują nam jego przygotowanie do tej roli: wyszukana edukacja dworska, znajomość religii i liturgii egipskiej, życie pustynne, kontakty z kapłanem madianickim, a przede wszystkim Boże wezwanie... Bóg objawia się Mojżeszowi w ognistym płomieniu, objawia się jako „Jahwe” czyli „Ten, który Jest”. Ten, który oto jest tam dla swego ludu, Bóg ojców, Bóg Abrahama, Izaaka, i Jakuba, Bóg  żywy, zawsze obecny i działający pośrodku swego ludu (Wj 3,14-15). Tej zbawczej obecności Jahwe doświadczy naród wybrany w całej swej historii. Powołanie Mojżesza spełni się w dwóch wielkich wydarzeniach, które stanowią istotną treść Księgi Wyjścia i fundament Starego Testamentu: wyzwolenie z Egiptu i przymierze na Synaju.
Czytając opowieści Starego Testamentu, a zwłaszcza Pięcioksięgu Mojżesza należy pamiętać, iż Boża interwencja nie musi dokonywać się zawsze za pośrednictwem cudów; może się też objawiać poprzez okoliczności naturalne, choć tak opatrznościowe i czasami niezwykłe, że słusznie widzimy w tym palec Boży. Autor zawarł w pięciu pierwszych księgach wspomnienia wielkich wydarzeń, które wyznaczyły początki historii Izraela; sposób ich przekazywania, ich przeogromne znaczenie dla życia narodu i całej ludzkości, echo, jakie znajdowały w sercu i liturgii Izraela, pragnienie wykazania mocy Jahwe i Jego opieki nad narodem, nadały opisom charakter epopei religijno-narodowej. Zasadnicze tematy tych opisów: stworzenia świata i człowieka, problem zła i panującej nad tym wszystkim wszechmocy Bożej, wyjście z Egiptu, doświadczenie religijne Synaju, ustanowienie Prawa i kultu, rola Mojżesza – wyzwoliciela, wodza i prawodawcy...
            
          Problem autorstwa Pięcioksięgu.
Zarówno tradycja żydowska, jak i chrześcijańska wskazywała na Mojżesza jako na autora Pięcioksięgu (patrz Dn 9,11.13; Syr 24,23;  Mk  7,10; J 5,45nn i inne). Mojżeszowe autorstwo należy jednak właściwie rozumieć, ponieważ nie jest ono takie, jak w naszym potocznym rozumieniu. Były w ciągu wieków opinie, że Mojżesz niczego nie napisał, a cały Pięcioksiąg jest dziełem późniejszym, a nawet niezależnym od niego. Należy jednak nie zapominać, że Mojżesz znał sztukę pisania, że w Pięcioksięgu znajdujemy bardzo stare fragmenty, że ich autor znał doskonale Synaj i pustynię, natomiast nie orientował się w Kanaanie - Ziemi Obiecanej. W księgach tych znajdujemy również sceny, które wyrażają niezbyt pochlebne opinie o Mojżeszu, a przecież dla Izraelitów był on postacią niezwykle ważną i szanowaną, że nie jest łatwo sobie wyobrazić, by w czasach późniejszych odważył się ktoś niewłaściwie wyrażać o tej czci godnej postaci. Te i inne argumenty, zaczerpnięte z samego Starego Testamentu i tradycji przekonują nas, że Mojżesz w jakimś sensie jest autorem. Zauważyć trzeba jednak, że całość Tory nie jest jednolita, że odznacza się różnym słownictwem i stylem poszczególnych fragmentów. Występują w niej również liczne dublety, czyli dwukrotne opisy tych samych spraw, nie zawsze zgodne ze sobą w szczegółach (np. dwa opisy stworzenia świata, dwa opisy stworzenia człowieka). Niektóre relacje wskazują na to, że są kompilacją złożoną z opisów paralelnych i to często nie bardzo składnie. Wszystko to, świadczy o większej ilości autorów.

Hipotezy rozwiązujące problem autorstwa Pięcioksięgu.

         Jako pierwszego, który próbował rozwiązać ten problem należy wspomnieć lekarza króla Ludwika XV Jeana  Astruc,  który  zauważył,  że  w  pewnych fragmentach Bóg określany jest jako Jahwe, a w innych Elohim. Doprowadziło to do pierwszej hipotezy o dwóch źródłach - dokumentach, z których Pięcioksiąg się składa. Następnym był żyjący w XIX w. J Welhauzen i nazwał swoją hipotezę hipotezą uzupełnień, głosił, że Pięcioksiąg składa się z czterech dokumentów (J.E.D.P.), że dokumenty te powstały później i są niezależne od Mojżesza. Wzbudziło to sprzeciw zarówno wśród protestantów jak i katolików. Z kolei H. Gunkel doszedł w wyniku badań nad Psalmami do wniosku o istnieniu w nich, a także w innych księgach Starego Testamentu wielu warstw, a niektóre z nich zamieszczone tam mogą być nawet starsze od Mojżesza. Potwierdziła to pośrednio archeologia, która stwierdziła, że w czasach Mojżesza sztuka pisania była już bardzo rozpowszechniona.
Następnie powstała tzw. hipoteza szkoły skandynawskiej. Jej przedstawiciele to H. Birkenland, J.Pedersen, I.Engnell, E Nielsen, A. Bentzen, J.C.Linblom, a w Niemczech Martin Noth. Byli oni zdania, że u podstaw Pięcioksięgu należy dostrzec tradycje, czyli nurty myślowe sięgające korzeniami do Mojżesza, którego nauka, przekazywana głównie ustnie, skrystalizowała się w postaci czterech odrębnych, równoległych tradycji. Wychodząc ze wspólnego źródła nurty te płynęły niezależnie od siebie w formie ustnej, potem spisanej, aż do około V bądź VI wieku przed Chrystusem, kiedy to zostały zebrane w całość, spisane i utworzyły Pięcioksiąg. Dla oznaczenia tradycji szkoła skandynawska przyjęła "welhausenowskie" oznaczenia, zmieniając zupełnie treść jaką oznaczały. U Welhausena były to dokumenty, niezależne od Mojżesza, a tu oznaczają tradycje: jahwistyczną, elohistyczną,   deuteronomiczną i kapłańską wychodzące od Mojżesza, są rozwinięciem, przemyśleniem i uzupełnieniem jego nauki.

     Autorstwo Pięcioksięgu dzisiaj.

Dziś autorstwo Mojżeszowe rozumie się następująco: Mojżesz pozostawił po sobie
pewne spisane fragmenty, swoją naukę "zapisywał" także w ludzkiej pamięci układając pieśni, które naród sobie przyswajał. Mojżesz przede wszystkim nadał całej tradycji przewodnie idee. Ujął religię według modelu przymierza z Bogiem. Jest autorem głównej myśli, której dopracowanie jest długim procesem, podczas którego skrystalizowały się cztery odrębne tradycje. W procesie tym uczestniczyło wielu ludzi działających jakby na przedłużeniu dzieła Mojżesza. Poszczególne tradycje wniosły swój wkład w ostateczną redakcję Pięcioksięgu. Jednak poprzez wielowiekowy rozwój formy literackiej i wiele rąk wyraźnie przebija osoba Mojżesza i jego literacka działalność. Mojżesz jako ten, który całej literackiej działalności nad Pięcioksięgiem nadał impuls i wyznaczył przewodnie kierunki słusznie, choć w szerszym rozumieniu tego słowa, może być nazwany autorem całości...