O Starym Testamencie, a zwłaszcza Pięcioksięgu, trochę bardziej szczegółowo
W naszych wędrówkach po Piśmie świętym zajmiemy się w tym roku trochę bardziej szczegółowo poszczególnymi księgami Biblii. Zaczynamy od pierwszych pięciu w Starym Testamencie.
Pismo św. ST otwierają księgi nazwane przez Żydów „Tora”, tzn. pouczenie, nauka, prawo, Mojżesza. W świecie chrześcijańskim bardziej znane stało się określenie greckie: Pentateuchos, tzn. księga pięcioczęściowa, w formie zlatynizowanej Pentateuchus. W języku polskim przyjął się przekład tej nazwy: Pięcioksiąg (Pc). W powszechne użycie weszły jednak nazwy wzięte z greckiego przekładu zwanego Septuagintą (LXX), częściowo zlatynizowane: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri i Deuteronomium. W XVI w. spolszczono je u nas na Księgi: Rodzaju, Wyjścia, Kapłańska, Liczb i Powtórzonego Prawa. Dla Księgi Rodzaju może trochę lepszą byłaby nazwa: Księga Początków. Jest to przede wszystkim księga o charakterze ściśle religijnym. Nie historia, kronika, czy podręcznik archeologii bądź paleontologii. Zawiera ona w pierwszych jedenastu rozdziałach tzw. prehistorię biblijną. Ważny ten tekst stanowi zbiór opowiadań ludowych (etiologia), ujętych jakby w szereg przypowieści. Za pomocą ich pięknej, obrazowej formy snuje autor refleksje starożytnego Hebrajczyka na tematy interesujące go: pochodzenie świata, natura człowieka, małżeństwo, tajemnica grzechu, mozół pracy, rozszerzające się wśród ludzkości zło moralne (Kain i Abel, potop, wieża Babel itp). Dalsze rozdziały obejmują dzieje Patriarchów izraelskich: Abrahama, Izaaka, i Jakuba z dwunastu synami, oraz dzieje Józefa egipskiego.
Księga Wyjścia rozpoczyna się historią urodzenia i wychowania Mojżesza. Mojżesz staje się przywódcą narodu i na rozkaz Boży wyprowadza Izraelitów z Egiptu, a potem pośredniczy w zawarciu Przymierza z Bogiem na Synaju. Opisuje ona najważniejsze wydarzenia historii narodu wybranego i podaje podstawowe prawdy izraelskiego wyznania wiary. Z tego względu odegrała wielką rolę w stosunku do innych ksiąg ST. Można powiedzieć, że w całym Piśmie św. nie ma księgi, która by do niej nie nawiązywała. Jest ona punktem wyjścia dla zrozumienia całej Biblii Księga Kapłańska zawiera w 27 rozdziałach jako główną treść szczegółowe przepisy dotyczące kultu - ofiary, sprzęty, strój liturgiczny - a także osób związanych z kultem: konsekracja i funkcje arcykapłana oraz kapłanów. Nie stanowi ona odrębnego utworu literackiego, lecz wiąże się ściśle z całokształtem działalności Mojżesza, której wyrazem jest Pięcioksiąg. Mimo, że w obecnej formie. Księga ta uchodzi powszechnie za dzieło pochodzące z V wieku przed Chr., jej rozwinięte przepisy prawno-kultowe opierają się na bardzo starych przekazach, nawet przedmojżeszowych. W niektórych punktach obserwujemy np podobieństwo ich do starożytnych praw kultu, sięgających połowy drugiego tysiąclecia przed Chr., poznanych dzięki odkryciom w Ugarit i Nuzi. Istnieje także uderzające podobieństwo pomiędzy przepisami ofiarniczymi Biblii a starym rytuałem kananejskim, głównie fenickim, znanym z odkryć w Bejsan, Kartaginie... Księga Liczb w 36 rozdziałach podaje dwa spisy ludności. Część historyczna relacjonuje swobodnie zdarzenia na pustyni z drugiego i czterdziestego roku wędrówki. Zawiera szereg ustaw prawnych ujętych w ramy opowiadania o wędrówce Izraela od góry Synaj, aż na wyżyny Moabu w Zajordanii. Nie jest to jednak opowiadanie dokładne ani też pełne, lecz raczej swobodnie przekazanie niektórych tylko wydarzeń z tego okresu. Aż pięć z nich - to różnego rodzaju bunty przeciw Mojżeszowi, co wystarczająco charakteryzuje zarówno duchową postawę ludu, jak i trudy długoletniego życia na półpustynnym terenie Krytyka literacko-tekstualna stwierdza, że w księdze tej połączono dwa nurty opowiadania jahwistyczny z elohistycznym; część prawodawcza natomiast pochodzi w znacznej mierze ze środowiska, które wydało tzw. kodeks kapłański (P). Mimo że ten kodeks jest dziełem stosunkowo młodym (VI/V w), jednak opiera się na materiale starym, często odpowiadającym Kodeksowi Hammurabiego. Powszechnie do tradycji kapłańskiej zalicza się rozdziały:1-10; 25-31; 33-36. Księga Powtórzonego Prawa jest księgą normatywną, ujmującą przepisy prawne w ramy historyczne. Nie stanowi ona jedynie powtórzenia, lecz także wyjaśnienie i uzupełnienie Prawa Mojżeszowego, zawartego w poprzednich księgach. Część historyczna dotyczy czterdziestego roku wędrówki, całość zaś uzupełnia pieśń Mojżesza, jego błogosławieństwo oraz opowiadanie o śmierci i żałobie po nim. Nazwa księgi wzięta została z greckiego przekładu Pwt 17,18. Różni się ona wyraźnie od pozostałych ksiąg Pięcioksięgu przede wszystkim swoim stylem kaznodziejskim. Często odwołuje się ona, bowiem do serca, do takiej miłości względem Boga, jaka powinna kierować czynami i myślami Izraelitów. Zawiera przy tym wiele gróźb - na wypadek nieposłuszeństwa - przez co upodabnia się do ksiąg prorockich ST. Ta odrębność Pwt sprawiła, że ostatnio wielu uczonych wyłącza tę Księgą z Pc, pozostałe cztery Księgi określając mianem Tetrateuchu. Drugą cechą tej księgi jest jej charakter kompilatorski; zasadniczą treść stanowi bowiem zebranie, powtórzenie, różnych praw i nakazów, zawartych już w Księdze Wyjścia, Kpł i Lb. Jednakże pomiędzy przepisami Pwt,. a przepisami tamtych ksiąg zachodzą również niekiedy znamienne różnice, które rzucają światło na czas powstania tej ostatniej księgi Pc. Najważniejszą różnicę dostrzegamy pomiędzy Wj 20,24 a Pwt 12,5; według Wj wolno składać Jahwe ofiary w różnych miejscach uświęconych tradycją, podczas gdy Pwt 12,5 ogranicza kult ofiarniczy do jednego miejsca (do miasta Jerozolimy). Z Ksiąg Królów wynika, że król Jozjasz (ok. 621 r) zniszczył wszelkie sanktuaria istniejące poza Jerozolimą, działają w duchu odnalezionej w Świątyni "księgi prawa", lub "Księgi Przymierza". Czy tę księgę trzeba uważać za identyczną z naszą Pwt? Otóż na podstawie porównania 2 Krl 23,4-25 z Pwt uczeni wnioskują, iż księga odnaleziona w czasach Jozjasza stanowi istotną część składową Pwt w swej dzisiejszej formie ukształtowała się ostatecznie dopiero w wieku V, w okresie Ezdrasza (zob. Neh 8,1-18), stanowiąc połączenie tradycji jahwistycznej, elohistycznej i kronikarskiej (p), a w pewnej mierze nawet i tzw. prądu mądrościowego w Izraelu. W obecnym okresie rozwoju biblistyki niemało prac poświęca się Pwt. Główną przyczyną tego jest fakt, iż w Księgach Joz, Sdz, Sm i Krl odnajdują uczeni wiele treści i form literackiego wysłowienia przypominających Pwt. Uderza przede wszystkim jakieś podobieństwo w stylu mowy, w charakterystycznym tonie patetyczno-kaznodziejskim. Postawiono nawet hipotezę, że mamy do czynienia z wielkim "dziełem deuteronomicznym", obejmującym te wszystkie Księgi; miałby to być owoc redaktorskiej pracy autora, wspartego o tradycję deuteronomiczną. Ustalenia bardziej szczegółowe, w jakim stopniu i w jakim czasie tradycja ta wycisnęła swoje piętno na wspomnianych księgach, nie jest jeszcze możliwe. Nie wolno, bowiem, przeoczyć także tego faktu, że ze swoim stylem patetycznym i swą teologią miłości Bożej jest Pwt owocem długiego rozwoju literacko-teologicznego. Należy, zatem, brać pod uwagę nie tylko możliwość wpływów deuteronomicznych na inne Księgi, ale i wpływów przed deuteronomicznych, tzn poprzedzających spisanie samej Księgi Powtórzonego Prawa.
