Listy Pasterskie

            W Roku Kapłańskim, ogłoszonym przez Ojca św. Benedykta XVI, w celu by, jak zauważa nasz Arcypasterz Ksiądz  Biskup Jan Bernard Szlaga, choć na chwilę zatrzymać czas dla refleksji nad kapłaństwem w świetle kapłaństwa Chrystusa, watro przyjrzeć się tej tematyce u samych źródeł.

            Począwszy od drugiej połowy XVIII w oba Listy do Tymoteusza oraz List do Tytusa nazywają się pasterskimi  (inaczej pastoralnymi). Jak zauważa Słownik Wiedzy Biblijnej, Warszawa 1996, Wszystkie trzy listy są bliskie sobie pod względem treści i formy oraz zawierają rady dotyczące sprawowania urzędu pasterza, którego obowiązkiem jest troska o wspólnotę i kierowanie nią.

            Są one, od czasów tzw. kanonu Muratoriego (około 180 r. po Chr.), zaliczane do zbioru Listów Pawiowych. O ile Listy Pawłowe skierowane są ( z wyjątkiem Listu do Filemona) do poszczególnych gmin, adresatami tych listów są dwaj duszpasterze współpracownicy Apostoła w Efezie – Tymoteusz i na Krecie – Tytus. Tematem wszystkich trzech jest pouczenie o sposobie duszpasterzowania. Mówią one o tym, jak życie gmin powinno być zorganizowane i jak w oparciu o depozyt wiary, zwalczać błędne nauki. Wszystkie trzy odznaczają się podobnym słownictwem i stylem.

            Tymoteusz jest osobistością znaną z Dziejów Apostolskich i z listów św. Pawła. Pochodził z Listry, ojciec jego był poganinem a matka Żydówką ( zgodnie z przyjętym, także w dzisiejszych czasach, rozumieniem żydowskiego pochodzenia, był więc Żydem). Paweł nawrócił go w czasie swojej pierwszej podróży, a w czasie drugiej zabrał już jako swego współpracownika (Dz 16,1-3). Był przy Pawle w czasie jego uwięzienia w Rzymie (Kol 1,1, Flm 1). W listach pasterskich pojawia się jeszcze jako stosunkowo młody przedstawiciel Pawła w Efezie ( 1Tm 4,12), często zapadający na zdrowiu (1Tm 5,23). Tytus znany jest również z listów św. Pawła. Był poganinem nawróconym przez Apostoła (Tt 1,4) i towarzyszył mu wraz z Barnabą na soborze jerozolimskim ( Gal 2,1-3). Paweł posyłał go z trudną misją do gminy w Koryncie i on też kolektował tam na rzecz chrześcijan mieszkających w Jerozolimie (2 Kor 7,5-16; 8,23-24).

            Nie można tych listów umieścić w żadnym ze znanych z Dziejów Apostolskich i listów etapach życia i działalności Apostoła Narodów. Nic nie wiadomo o działalności misyjnej św. Pawła na Krecie, a w czasie uwięzienia w Rzymie, Tymoteusz był przy nim. Dlatego przypuszcza się, że listy te powstały w czasie powtórnego uwięzienia św. Pawła, kiedy po uwolnieniu z aresztu ( opisanego w Dz 28,29-31) Paweł odbył jeszcze jedną podróż na Wschód.

            Autorstwo listów, nazywanych pasterskimi, z tej racji, że w dużej mierze dotyczą spraw duszpasterskich i praktycznych, zgrupowanych razem, dlatego, że poruszają podobne zagadnienia w taki sam sposób, jest dyskusyjne. Chociaż listy pasterskie mają charakter wyraźnie Pawłowy, to jednak można wskazać na pięć elementów, które bezpośrednio odróżniają je od innych listów Apostoła. Po pierwsze słownictwo oraz styl bardzo różnią się od słownictwa i stylu pozostałych. Po drugie, poruszane w nich kwestie teologiczne (np. wiara) i nacisk, jaki kładą ma szacunek otoczenia, znacznie różnią się od listów znanych jako niezaprzeczalnie Pawłowe. Po trzecie organizacja Kościoła – biskupi – starsi – wdowy- diakoni - nie odpowiada tej organizacji, jaką zakładają inne listy, lecz przypomina organizację Kościoła, którą znamy z końca I w. po Chr.. Po czwarte, zarówno w sprawach wiary, jak i w upominaniu, autor polega w znacznie większym stopniu na tradycjach, niż Paweł w swych autentycznych listach. Wreszcie listy pasterskie nie pasują do wydarzeń z życia św. Pawła przedstawionych w dziejach Apostolskich i Liście do Rzymian.

Istnieje wiele teorii próbujących rozwiązać ten problem. Jedną z najbardziej przemawiających jest uwaga, że Paweł mógł przy pisaniu listów pasterskich posłużyć się sekretarzem, któremu zostawił bardzo wielką swobodę przy sformułowaniu jego myśli. A było to przecież powszechną praktyką w tych czasach, również stosowana przez Pawła. Inne wyjaśnienie podaje, że powstały one w tzw. „Szkole Pawłowej”,  jeden z jego uczniów zafascynowany nauką i życiem Apostoła po jego śmierci, niejako w imieniu Pawła, kontynuując jego myśl, próbował odpowiedzieć na zaistniałe problemy. Paweł więc byłby tym , którego myśl i impuls listy te zawierają.

            Znaczenie listów pasterskich polega na tym, że umożliwiają one wgląd w stosunki panujące w gminach chrześcijańskich w drugiej połowie I wieku: ich organizację, pracę charytatywną, trudności. Niezależnie od stanowiska w sprawie ich autentyczności widać, jak wielkim autorytetem cieszył się św. Paweł i jak z jego nauki czerpano wytyczne dla życia społeczności chrześcijańskich. Warto, więc to też czynić i teraz.

            Więcej o tematyce, teologii, przesłaniu listów pasterskich w czasie audycji w Radio Głos dnia 22 lutego o godz.21,30

                                                                                  Ks. Józef Pick

Listy powszechne lub katolickie

Nazwa ta obejmuje siedem kolejnych listów Nowego Testamentu. Są to List Jakuba, 1 i 2 św. Piotra, Judy, i 1,2,3 List św. Jana. Nazywa się je katolickimi, co znaczy również powszechnymi, dlatego, że w przeciwieństwie do większości listów św. Pawła skierowane Są one nie do chrześcijan jakiejś określonej jednej gminy, czy miejscowości, ale do całego Kościoła. Jak podaje nasz Ksiądz Biskup Diecezjalny Prof. Jan Bernard Szlaga (Dziedzictwo wiary Kościoła Apostolskiego, Pelplin 2000 s. 109), jako pierwszy o siedmiu Listach, zwanych katolickimi mówił Euzebiusz w swojej „Historii Kościoła” . Powoływał się na Apoloniusza – antymontanistę z roku 197, który użył tego określenia do 1 Listu św. Jan, a potem stopniowo rozszerzano ja na inne listy tej samej grupy, sugerując wewnętrzną, pozorną jedność wyrażaną między innymi brakiem konkretnego adresata. Sam jednak tytuł – Listy katolickie – nie jest jednolicie interpretowany. W Kościele Wschodnim oznacza on listy adresowane do wszystkich kościołów, natomiast na Zachodzie utożsamia się go z nazwą „listy kanoniczne”, to znaczy przyjmowane przez wszystkie kościoły, czyli uznawane jako listy wspólne, a więc listy całego Kościoła.

Trzy z tych Listów są bardzo krótkie, a mianowicie 2 i 3 List św. Jana i List św. Judy. Pozostałe, to trochę obszerniejsze traktaty teologiczne i to z ich treści możemy jedynie wnioskować, jaką teologię listy te zawierają.

            Obecnie zajmiemy się czterema z nich, czyli Listem  św. Jakuba 1 i 2 Listem św. Piotra, i św. Judy. Listami zaś św. Jana zajmować się będziemy przy okazji omówienia całego dzieła umiłowanego ucznia.

         List Jakuba

            Jest to raczej okólny traktat pouczający, niż list w ścisłym tego słowa znaczeniu. Autor mówi o sobie jako o Jakubie „słudze Boga i Pana Jezusa Chrystusa”. Taki sposób mówienia każe wnioskować, że jest on kimś znacznym, dobrze znanym, a może nawet i piastującym jakiś wysoki urząd w pierwotnym Kościele. Tradycja chrześcijańska identyfikuje go z Jakubem  z Ewangelii wg Marka 6,3 (por. Mt 13,55), który był krewnym Pana Jezusa. To Jakub Młodszy, przywódca Kościoła jerozolimskiego ( por. Dz 12,17; 15,13;21,18 i inn.), który został ukamienowany według świadectwa Józefa Flawiusza w r. 62. Jest jednak dość znaczna ilość uczonych zwłaszcza niekatolików, ostatnio dołączają również i niektórzy uczeni katoliccy, która twierdzi, że List ten nie może pochodzić od Jakuba Młodszego, bo autor nigdzie nie nazywa siebie apostołem i włada zbyt elegancką greczyzną.

List adresowany jest do „dwunastu pokoleń w rozproszeniu”, tzn nie tylko do judeochrześcijan, ale i do Nowego Izraela (por. Gal 6,16). Trudno w nim odnaleźć jakiś szczególny plan. Autor porusza dość chaotycznie wiele wątków. Mówi o zachowaniu się w pokusach, o biednych i bogatych, o grzechach języka, o namiętnościach i o miłości bliźniego, dalej o zawodności ludzkich planów i znów o bogaczach. Kończy list uwagami na temat przysięgania, wytrwałej modlitwy, namaszczenia chorych i praktyki pokutnej. Centralną część i najbardziej intrygującą stanowi nauka o praktycznej, to znaczy popartej uczynkami wierze - patrz Jk 2,14-26. Fragment ten może być reakcją na fałszywe wnioski, które niektórzy chrześcijanie wyciągnęli z Pawłowej nauki o łasce (Jk 2,24 por. Gal 2,16 i Rz 3,28). Autor z wielkim naciskiem podkreśla tu, iż chrześcijaństwo bez uczynków nie ma sensu. Na pierwszy rzut oka może stać to w sprzeczności z Pawłową nauką o usprawiedliwieniu przez łaskę, ale przy dokładniejszej analizie widać, ze obaj autorzy mówią o dwu różnych sprawach.

1 i 2 List św. Piotra

Przedmiotem obu listów św. Piotra jest nadzieja, różnią się one jednak tym, że pierwszy z nich przedstawia wnioski pozwalające wierzącym mieć żywą nadzieję płynącą z ponownego narodzenia, podczas gdy drugi zajmuje stanowisko wobec fałszywych nauczycieli, którzy chcą poddać w wątpliwość nadzieję czy jej rychłe spełnienie. Wystąpienia fałszywych nauczycieli są dowodem na to, że na urzeczywistnienie nadziei nie trzeba będzie długo czekać. Jako autora oba listy podają apostoła Szymona Piotra. Przez wiele wieków problem autorstwa nie był kwestionowany, stało się to dopiero w nowszych czasach. Za miejsce napisania Pierwszego listu należy uznać Rzym ( na podstawie 1 P 5,13). O miejscu powstania drugiego nic nie wiemy. Ponieważ w żadnym z listów nie ma mowy o cierpieniach związanych z prześladowaniami za czasów Nerona w 64 r. przyjmuje się, że powstały przed tą datą. Adresatami tak jak w przypadku Listu św. Jakuba są Kościoły I wieku, a zwłaszcza Azji Mniejszej. Więcej o tematyce, o treści i głównych myślach teologicznych w czasie audycji radiowej.

List Judy

Określany bywa jako „ulotka przeciwko heretykom”, których błędna nauka o Jezusie i aniołach oraz rozwiązłość zagrażają wierze gminy. Autorem ma być Juda, brat Jakuba Młodszego, ale w w.17 odróżnia on siebie od apostołów. Nauka uważa, że mamy tu do czynienia pismem jakiegoś nieznanego autora z końca I wieku, które posłużyło jako wzór autorowi 2 Listu św. Piotra.

Więcej informacji na temat Listów powszechnych w czasie poniedziałkowej audycji w Radio Głos, jak zwykle o 21,30 dnia 29 marca czyli w ostatni poniedziałek miesiąca Wędrówki z Biblią. Zapraszam

                                                                       Ks. Józef Pick.